Basishygiëne bij lichaamsverzorging: wassen met of zonder water?

Bij vrijwel elke cliënt in de langdurige zorg begint de dag met dezelfde handeling: de wasbeurt. Het is zo gewoon dat er zelden over nagedacht wordt — en tegelijk is het een van de weinige momenten waarop huid, water, textiel en handen van de zorgverlener allemaal samenkomen. Precies daarom is basishygiëne bij lichaamsverzorging de laatste jaren opnieuw onderwerp van discussie geworden.

In 2025 publiceerde het Samenwerkingsverband Richtlijnen Infectiepreventie (SRI) de richtlijn Basishygiëne bij lichaamsverzorging, een herziening van de WIP-richtlijnen uit 2004–2011. Die richtlijn beschrijft de hygiënemaatregelen bij het ondersteunen van cliënten bij wassen en lichaamsverzorging, en behandelt daarbij niet alleen douchen en wassen aan de wastafel, maar uitdrukkelijk ook waterloos verzorgend wassen.

Dat roept in de praktijk een concrete vraag op: wanneer kies je voor water en zeep, en wanneer voor vochtige washandjes? Dit artikel zet beide methoden naast elkaar op de punten die er in de dagelijkse zorg toe doen.

Twee manieren om dezelfde wasbeurt te doen

Wassen met water en zeep gebeurt onder de douche, aan de wastafel of aan bed met een waskom. Er is water nodig, zeep, washandjes of doeken, en handdoeken om na te drogen. De gebruikte materialen gaan daarna naar de was.

Verzorgend wassen — ook wel wassen zonder water — werkt met voorbevochtigde wegwerpwashandjes. Die bevatten een pH-huidneutrale lotion die de huid reinigt en verzorgt. Naspoelen is niet nodig; de lotion droogt vanzelf. Per lichaamsdeel wordt een schoon washandje gebruikt, met altijd een apart exemplaar voor de intieme zone. Na gebruik gaan de washandjes bij het afval.

Geen van beide methoden is in alle situaties de beste. Hieronder de zes punten waarop ze werkelijk van elkaar verschillen.

Infectierisico: het water zelf is een factor

Dit is het punt dat de afgelopen jaren het sterkst is verschoven. Wasbakken, sifons en afvoeren blijken een hardnekkig reservoir voor resistente micro-organismen. Het UZ Brussel kampte over een periode van tien jaar met meerdere uitbraken die tot wasbakken te herleiden waren, en het UZ Gent verwijderde in 2021 alle wasbakken die naast de bedden op de intensieve zorg stonden. In een Duits ziekenhuis werden een wasmachine en twee wasbakken op een neonatologie-afdeling aangewezen als infectiebron.

Bij wassen aan bed komt daar de waskom bij: een reservoir met lauw water dat tijdens de wasbeurt langzaam opwarmt en vervuilt, en dat tussen cliënten door gereinigd moet worden. Een aantal ziekenhuizen experimenteert daarom met ‘waterarme’ verzorging, waarbij vochtige washandjes de waskom vervangen.

Verzorgend wassen omzeilt dat hele traject: geen kom, geen leidingwater aan het bed, geen textiel dat opnieuw gebruikt wordt. Elk washandje is eenmalig en komt uit een gesloten verpakking. Dat maakt het geen steriele handeling — handhygiëne blijft onverminderd de belangrijkste maatregel — maar het haalt wel een aantal bekende besmettingsroutes weg.

Huidconditie

Kwetsbare, dunne huid verdraagt heet water en zeep slecht. Water onttrekt vet aan de huid en zeep tast de beschermende hydrolipidenlaag aan; bij dagelijks gebruik kan dat leiden tot droogte, jeuk en beschadiging. Zorgvuldig naspoelen en deppend drogen beperkt dat, maar kost tijd en gebeurt in de praktijk niet altijd volledig.

De lotion in vochtige washandjes is pH-huidneutraal en bevat verzorgende ingrediënten zoals glycerine, aloë vera en vitamine E. Er wordt niet nagespoeld, waardoor die stoffen op de huid achterblijven. Voor cliënten met een kwetsbare huid is dat vaak het doorslaggevende argument. Wie parfum wil vermijden — bij gevoelige huid of allergie — kan kiezen voor een parfumvrije variant.

Tijd en fysieke belasting

Een wasbeurt met water vraagt om halen en legen van de waskom, water op temperatuur brengen, naspoelen en nadrogen. Dat zijn handelingen met tillen, bukken en reiken, vaak in een ongunstige houding naast het bed.

Verzorgend wassen slaat het spoelen en drogen over en vraagt geen verplaatsing van water. In de praktijk betekent dat een kortere wasbeurt en minder fysieke belasting voor de zorgverlener — een reden waarom de methode juist in de thuiszorg en bij bedlegerige cliënten breed is overgenomen.

Comfort en waardigheid

Hier is geen eenduidige winnaar, en dat is belangrijk om te benoemen. Voor veel cliënten is een douche of een wasbeurt met warm water een moment van welbevinden dat zich niet laat vervangen. Een washandje uit een verpakking op kamertemperatuur voelt bovendien koud aan, wat als onaangenaam wordt ervaren.

Dat laatste is wel op te lossen. Vochtige washandjes kunnen worden verwarmd, waardoor het temperatuurverschil met een klassieke wasbeurt verdwijnt. Over de manier waarop — magnetron of een speciale verwarmer — schreven we eerder een aparte vergelijking.

De keuze hoort daarom bij de cliënt te liggen, niet bij de voorraadkast. In veel instellingen wordt afgewisseld: enkele keren per week douchen, de overige dagen verzorgend wassen.

Water, afval en milieu

Dit punt valt uiteen in twee tegengestelde effecten, en beide zijn reëel.

Verzorgend wassen bespaart water, energie voor het verwarmen daarvan, en het wassen en drogen van washandjes en handdoeken — een waslijn die in een instelling fors meetelt. Daar staat tegenover dat het wegwerpartikelen produceert die niet gerecycled worden.

Welke kant zwaarder weegt, hangt af van hoe de was in een organisatie geregeld is en hoeveel wasbeurten het betreft. Het is geen argument dat één richting op wijst.

Kosten

Wassen met water lijkt goedkoop omdat de kostenpost verspreid zit: water, energie, wasserij, arbeidstijd en vervanging van textiel staan op verschillende budgetten. Verzorgend wassen heeft een zichtbare prijs per verpakking, maar neemt een deel van die verborgen kosten weg.

Een eerlijke vergelijking rekent daarom de volledige keten mee, inclusief arbeidstijd en waskosten — niet alleen de aanschafprijs per wasbeurt.

Samengevat

Wanneer kiest u wat?

Uit het bovenstaande volgt geen eenzijdig advies, maar wel een aantal situaties waarin de keuze zich aandient:

• Bedlegerige cliënten en zorg aan bed — hier weegt het wegvallen van de waskom het zwaarst.
• Kwetsbare of beschadigde huid — het niet naspoelen en de verzorgende lotion zijn hier het argument.
• Verhoogd infectierisico — bij dragerschap van resistente micro-organismen of bij patiënten na een operatie wordt vaker gekozen voor antiseptische washandjes. Let daarbij op het verschil tussen een product met een geregistreerde werkzame stof en een product dat zichzelf enkel ‘antibacterieel’ noemt.
• Cliënten die hechten aan douchen — combineer: douchen waar het kan, verzorgend wassen op de overige dagen.
• Intieme zorg en incontinentie — hiervoor bestaan specifieke washandjes voor het perineum.

Drie praktische aandachtspunten

Gebruik per lichaamsdeel een schoon washandje. De winst van eenmalig gebruik verdwijnt zodra hetzelfde doekje over meerdere zones gaat. Houd schoon en gebruikt materiaal gescheiden, en gooi gebruikte washandjes direct weg in plaats van ze op het bed of het nachtkastje te leggen.

Handhygiëne blijft leidend. Geen enkele wasmethode vervangt handdesinfectie voor en na de handeling. Verzorgend wassen haalt besmettingsroutes weg, maar niet de belangrijkste.

Verwarm op een manier die je kunt herhalen. Een washandje dat de ene keer lauw en de andere keer te heet is, ondermijnt het comfortargument. Een vaste temperatuur maakt het verschil tussen ‘soms prettig’ en ‘betrouwbaar prettig’.

Tot slot

Basishygiëne bij lichaamsverzorging gaat niet over de keuze tussen twee producten, maar over het inrichten van een dagelijkse handeling die veilig is voor de cliënt en werkbaar voor de zorgverlener. Wassen zonder water is daarin geen vervanging van alles — het is een goed onderbouwd alternatief voor de situaties waarin water meer risico en meer werk oplevert dan het waard is.

Wie de overstap overweegt, doet er verstandig aan om niet de hele organisatie tegelijk om te zetten, maar te beginnen op de afdeling waar de argumenten het sterkst gelden: zorg aan bed, bij cliënten met een kwetsbare huid.

De producten uit dit artikel

• Vochtige washandjes — voor de dagelijkse lichaamsverzorging
• Parfumvrije vochtige washandjes — bij gevoelige huid
• Antibacteriële vochtige washandjes en antiseptische vochtige washandjes — bij verhoogd infectierisico
• Perineum vochtige washandjes — voor de intieme zone
• Droge washandjes — voor gebruik met water of lotion naar keuze
• Shampoo caps — haarverzorging zonder water
• Verwarmer voor vochtige washandjes — voor een constante temperatuur

Vragen over welk type in uw situatie passend is? Neem contact met ons op — we denken graag mee.